Có lần mình mua một chậu cây nhỏ đặt cạnh bàn làm việc. Lúc mới đem về, mình hào hứng tới mức ngày nào cũng nhìn nó như chờ một phép màu. Sáng tưới. Chiều ngó. Tối xoay chậu cho nó "hứng ánh sáng đều". Ba ngày sau, nó vẫn y như cũ. Không cao hơn theo mắt thường. Không nở thêm lá nào đủ ấn tượng. Mình bắt đầu thấy hơi bị phản bội.
Buồn cười là mình đối xử với kỹ năng của mình cũng y vậy.
Mình học một công nghệ mới được vài ngày đã muốn thấy mình giỏi. Làm một dự án nhỏ được một tuần đã muốn nó trông như sản phẩm của người có năm năm kinh nghiệm. Đọc tài liệu chưa hết đã sốt ruột vì sao mình chưa thể nói chuyện tự tin như mấy anh chị trong ngành. Mình gieo một hạt giống hôm thứ hai và tới thứ sáu đã cúi xuống hỏi: sao mày chưa thành cây cổ thụ?
Cái cây không trả lời. May cho mình.
Công nghệ làm mình tưởng mọi thứ đều có thể tăng tốc
Làm trong thế giới công nghệ rất dễ nhiễm một thứ ảo giác: cái gì cũng có thể tối ưu. Build nhanh hơn. Deploy nhanh hơn. Học nhanh hơn. Ra sản phẩm nhanh hơn. Một khóa học hứa giúp mình thành thạo trong ba mươi ngày. Một video chỉ mười phút giải thích thứ người ta mất nhiều năm để hiểu sâu. Một công cụ AI có thể tạo giao diện trong vài giây. Tốc độ trở thành một thứ đạo đức mới.
Mình không chống lại tốc độ. Có những việc nhanh là tốt. Một bug production không thể được xử lý bằng tinh thần thưởng trà ngắm mây. Nhưng nếu đem cùng một não trạng đó áp vào việc nuôi một kỹ năng dài hạn, mình bắt đầu tự hành hạ mình.
Vì có những thứ không lớn bằng cách bị ép. Tư duy sản phẩm. Gu thiết kế. Khả năng debug. Cảm giác về người dùng. Sự bình tĩnh khi hệ thống lỗi. Những thứ đó cần thời gian va chạm, sai, sửa, quan sát, để yên cho nó ngấm. Mình có thể học cú pháp trong vài giờ, nhưng để biết khi nào không nên dùng một giải pháp nghe rất ngầu thì phải trả học phí bằng kinh nghiệm.
Người làm vườn hiểu điều mà người nghiện tốc độ hay quên: không phải ngày nào cây cũng cho mình bằng chứng rằng nó đang lớn. Có ngày mọi thứ diễn ra dưới đất. Rễ đang đi tìm nước. Thân đang tích lực. Nhìn bên ngoài thì im lìm, nhưng không có nghĩa là vô ích.
Mình cũng có những ngày như vậy. Ngồi đọc một tài liệu khô khốc. Sửa một lỗi nhỏ chẳng ai thấy. Làm lại một component cho rõ hơn. Học cách đặt tên biến bớt lộn xộn. Những ngày đó không tạo ra khoảnh khắc đáng đăng. Nhưng chúng cắm rễ.
Làm vườn không phải là ngồi chờ
Kiên nhẫn hay bị hiểu nhầm thành thụ động. Như thể nói "cứ từ từ" là cái cớ để lười. Nhưng người làm vườn không hề lười. Họ làm rất nhiều việc nhỏ: xem đất, tưới nước, tỉa lá, che nắng, đổi chậu, bắt sâu. Chỉ là họ không nhầm chăm sóc với cưỡng ép.
Trong công nghệ cũng vậy. Kiên nhẫn không có nghĩa là mỗi ngày mở laptop ra ngồi nhìn khóa học và tin vũ trụ sẽ truyền kiến thức vào đầu. Nó là học đều, làm thật, nhận feedback, sửa những phần xấu hổ, rồi chấp nhận rằng kết quả có độ trễ.
Mình từng muốn đốt cháy giai đoạn vì mình sợ bị bỏ lại. Nhìn người khác có portfolio đẹp, dự án lớn, bài viết sâu, mình thấy tim nóng lên. Cảm giác đó không hoàn toàn xấu. Nó cho mình biết mình còn muốn đi tiếp. Nhưng nếu để nó cầm lái, mình sẽ bắt đầu kéo cây lên xem rễ dài tới đâu. Và ai từng trồng cây cũng biết: kéo lên như vậy chỉ làm đứt rễ.
Bây giờ mình thử nhìn việc học như chăm một mảnh vườn nhỏ. Có luống đang xanh: những thứ mình làm khá ổn. Có luống mới gieo: những thứ mình còn dở và cần bảo vệ khỏi cái tôi thích chê bai. Có vài cây chết: những hướng mình thử rồi không hợp, không cần dựng bia mộ hoành tráng. Có mùa mưa, mùa nắng, có ngày sâu ăn lá. Bình thường thôi.
Điều này làm mình dịu lại rất nhiều. Khi một dự án chưa đẹp, mình không vội kết luận mình kém. Mình hỏi: đất đang thiếu gì? Kiến thức nền? Feedback? Thời gian thực hành? Một ví dụ tốt để học theo? Khi mình chán, mình không vội bỏ cả khu vườn. Mình chỉ xem có phải mình đang tưới sai chỗ, hoặc trồng quá nhiều thứ một lúc.
Một người làm vườn giỏi không khoe bằng việc hét vào cây cho nó lớn. Họ khoe bằng sự đều đặn. Sáng ra vẫn tưới. Thấy lá úa thì tỉa. Thấy đất bạc thì bón thêm. Năm này qua năm khác, cái vườn trả lời bằng bóng mát.
Mình nghĩ kỹ năng cũng trả lời như vậy. Chậm, nhưng rất thật. Một ngày nào đó, mình mở lại đoạn code cũ và thấy mình đã khác. Không phải vì một cú nhảy thần kỳ. Vì rất nhiều ngày mình đã lặng lẽ tưới.