Có một giai đoạn mình mở YouTube lên là thấy người ta nói về đam mê. Tìm đam mê. Theo đuổi đam mê. Sống với đam mê. Như thể đâu đó ngoài kia có một cái hộp được gói nơ, trên đó ghi tên mình, chỉ cần đủ kiên nhẫn là mở ra sẽ thấy cả đời bỗng sáng đèn.
Còn mình thì ngồi trước laptop, giữa mấy tab học dở, một file thiết kế chưa xong, vài khóa học lưu lại từ tháng trước, và thấy bản thân giống một người đi lạc trong siêu thị. Cái gì cũng có vẻ hay. Cái gì cũng có vẻ đáng thử. Nhưng không có thứ nào khiến tim mình đập rộn ràng như trong mấy bài diễn thuyết.
Thế là mình bắt đầu nghi ngờ: hay mình là kiểu người không có đam mê?
Câu hỏi đó nghe buồn cười, nhưng nó từng làm mình nặng lòng thật. Vì thời này, không có đam mê gần như bị xem là một lỗi nhân cách. Bạn không chỉ cần học, cần làm, cần sống tử tế. Bạn còn phải cháy. Phải có một thứ khiến mắt bạn sáng lên khi kể. Phải có câu trả lời thật đẹp khi ai đó hỏi: "Bạn đam mê điều gì?"
Mình đã ghét câu hỏi đó trong một thời gian khá dài.
Đam mê nghe rất đẹp, nhưng cũng rất áp lực
Vấn đề của chữ "đam mê" là nó được kể quá lộng lẫy. Nó thường xuất hiện sau khi một người đã thành công. Một designer nổi tiếng kể rằng từ nhỏ đã mê hình khối. Một lập trình viên giỏi nói rằng họ yêu code từ năm mười hai tuổi. Một founder nói họ sinh ra để giải quyết vấn đề này. Nghe xong, mình nhìn lại bản thân và thấy lịch sử của mình không có nhạc nền hoành tráng như vậy.
Mình không đến với công nghệ bằng một tia sét. Mình đến bằng nhiều thứ lộn xộn hơn: tò mò, áp lực kiếm nghề, một chút muốn chứng minh bản thân, một chút thích cảm giác tự tạo ra cái gì đó chạy được. Có hôm mình thích. Có hôm mình chán.
Nếu lấy cảm xúc mãnh liệt làm bằng chứng cho đam mê, chắc mình rớt từ vòng gửi xe.
Nhưng càng làm, mình càng thấy có thể mình đã hiểu sai thứ tự. Mình cứ tưởng phải tìm thấy đam mê rồi mới làm sâu. Trong khi nhiều khi phải làm đủ sâu, đủ lâu, đủ thật, mình mới bắt đầu thương một việc. Tình cảm với nghề không rơi xuống đầu như mưa. Nó giống một mối quan hệ hơn. Ban đầu chỉ là tò mò. Sau đó là quen mặt. Rồi có lúc bực nhau. Có lúc muốn bỏ. Có lúc tự nhiên thấy mình đã gắn bó từ bao giờ.
Đòi yêu một việc ngay từ ngày đầu có khi hơi bất công.
Tò mò khiêm tốn hơn, nhưng thật hơn
Mình thích chữ "tò mò" hơn "đam mê". Tò mò không bắt mình phải cháy. Nó chỉ hỏi nhỏ: thử xem sao? Đọc thêm một chút được không? Làm một phiên bản xấu trước được không? Hỏi người kia vì sao họ làm như vậy được không?
Tò mò nhẹ hơn, nên dễ mang theo hơn. Đam mê nhiều lúc làm mình thấy phải chọn đúng một lần cho cả đời. Tò mò cho phép mình bước một bước nhỏ. Hôm nay mình thử viết một component. Ngày mai thử đọc về UX. Tuần sau thử sửa một lỗi backend. Không phải để lập tức tìm ra định mệnh, mà để thu thập dữ liệu về chính mình.
Mình nhận ra mình không cần một ngọn lửa lớn để bắt đầu. Nhiều khi chỉ cần một que diêm nhỏ: "Ủa, cái này hoạt động thế nào?"
Và có một chuyện hơi phũ nhưng cần nói: sự giỏi lên cũng tạo ra tình yêu. Khi mình quá dở ở một việc, việc đó hiếm khi dễ thương. Cái gì cũng khó chịu. Cái gì cũng làm mình thấy ngu. Nhưng khi mình vượt qua đoạn lúng túng đầu tiên, khi tay bắt đầu có cảm giác, khi mình làm được một thứ nhỏ mà hôm trước còn chịu thua, tự nhiên mình thấy nó có sức hút hơn. Không phải vì đam mê thần thánh xuất hiện. Vì năng lực làm cảm xúc bớt tuyệt vọng.
Mình không còn hỏi bản thân "đam mê của mình là gì?" nhiều như trước. Câu đó lớn quá, dễ làm mình đứng hình. Mình hỏi những câu nhỏ hơn: việc gì khiến mình muốn hiểu thêm dù hơi khó? Mình sẵn sàng kém ở lĩnh vực nào trong một thời gian? Nếu không cần khoe với ai, mình vẫn muốn học thứ gì?
Những câu hỏi đó không hào nhoáng. Nhưng chúng đưa mình đi được.
Có thể một ngày nào đó, nhìn lại, mình sẽ gọi một thứ là đam mê. Nhưng nếu có, nó sẽ không phải món quà rơi xuống từ trời. Nó sẽ là thứ được nuôi bằng nhiều buổi tối bình thường, nhiều lần làm sai, nhiều đoạn chán nản không bỏ.
Nên nếu bạn chưa tìm thấy đam mê, có lẽ bạn không hỏng. Có lẽ bạn chỉ đang đứng trước quá nhiều biển quảng cáo bảo rằng đời phải bắt đầu bằng một cú sét. Thử bỏ qua cú sét đó. Chọn một điều làm bạn tò mò. Chăm nó đủ lâu. Biết đâu tình yêu không đến như pháo hoa, mà đến như một cái cây rất chậm, một ngày nào đó nhìn lại mới thấy nó đã có bóng mát.