Màn hình Google Meet sáng xanh. Một câu hỏi vừa rơi xuống, nhẹ thôi, nhưng đủ làm tim mình hụt một nhịp. Người ta hỏi về một khái niệm kỹ thuật mình từng nghe qua, từng lướt qua, từng tự tin rằng "à cái này chắc mình biết sơ sơ". Nhưng đúng lúc cần nói thành lời, trong đầu mình chỉ còn một khoảng trắng rất sạch.
Mình nhớ mình đã cười. Cái kiểu cười xã giao để mua thêm ba giây suy nghĩ. Ba giây đó dài kinh khủng. Trong đầu có hai người đang đánh nhau. Một người bảo: nói đại đi, nói vài thuật ngữ nghe có vẻ đúng, ai kiểm tra đâu. Người còn lại thì nhỏ hơn, nhưng khó chịu hơn: đừng diễn nữa, mày không biết thật mà.
Cuối cùng mình nói: "Phần này hiện tại mình chưa nắm chắc. Để mình đọc lại rồi trả lời kỹ hơn."
Căn phòng không nổ tung. Không ai đứng dậy chỉ tay vào mặt mình. Không có cái ghế nào bị kéo ra để đuổi mình khỏi ngành công nghệ. Chỉ có một cái gật đầu rất bình thường, rồi cuộc họp đi tiếp.
Lạ là sau đó mình lại thấy nhẹ. Không phải nhẹ kiểu chiến thắng. Nhẹ kiểu vừa đặt xuống một cái ba lô mà mình đã đeo quá lâu: cái ba lô của việc phải luôn có vẻ như mình biết.
Cái sĩ diện rất chăm chỉ của người trẻ
Ở tuổi hai mươi mốt, mình thấy xung quanh ai cũng có vẻ đang chạy rất nhanh. LinkedIn đầy chứng chỉ. Facebook đầy thành tích. Người ta nói về AI, cloud, product, data, startup bằng giọng như thể sinh ra đã hiểu mấy thứ đó. Nếu mình chậm một nhịp, mình lập tức thấy mình giống một đứa lạc lớp.
Và vì sợ bị phát hiện là lạc lớp, mình bắt đầu học một kỹ năng rất nguy hiểm: giả vờ hiểu.
Gật đầu khi nghe một thuật ngữ mới. Cười nhẹ khi người khác đùa về một công nghệ mình chưa từng dùng. Lưu một bài viết lại rồi không đọc, nhưng vẫn thấy yên tâm vì mình đã "biết nó tồn tại". Nhiều lúc mình không học thật. Mình chỉ đang thu thập đạo cụ để trông giống một người đang học.
Cái này không hoàn toàn là lỗi của riêng mình. Môi trường hiện đại thưởng cho sự nhanh nhạy bề mặt. Ai trả lời nhanh nghe có vẻ giỏi. Ai nói "mình chưa biết" nghe có vẻ yếu. Thế là tụi mình học cách nói cho tròn, cho bóng, cho qua.
Nhưng kiến thức không quan tâm mình diễn hay cỡ nào. Nó vẫn nằm đó, lạnh lùng. Không biết thì là không biết. Mình có phủ lên nó bao nhiêu lớp thuật ngữ, cái lỗ vẫn còn nguyên.
"Tôi không biết" không phải là dấu chấm hết
Mình từng nghĩ nói "tôi không biết" giống như tự khai mình kém. Sau này mới thấy nó giống một cái cửa hơn. Chừng nào mình còn giả vờ biết, mình không thể học được. Vì muốn học, trước hết phải có một chỗ trống. Mà người đang bận trang trí cái trống rỗng của mình thành sự thông thái thì làm gì còn chỗ để đặt câu hỏi.
Có lần mình ngồi đọc tài liệu về một framework mới. Đọc ba đoạn đầu đã muốn gập máy. Chữ nào cũng quen, câu nào cũng lạ. Nếu là mình trước đây, mình sẽ tự mắng: sao cái này người ta hiểu được mà mình không hiểu. Rồi mình sẽ lướt qua cho nhanh, đánh dấu "đã đọc" trong đầu, và tự cho phép mình sống tiếp với một sự hiểu biết rỗng.
Hôm đó mình làm khác. Mình mở một trang note và viết dòng đầu tiên: "Mình không hiểu lifecycle của phần này." Viết ra nghe quê thật. Nhưng chính cái quê đó cứu mình. Từ một câu không biết rất cụ thể, mình tìm được câu hỏi cụ thể. Từ câu hỏi cụ thể, mình tìm được ví dụ cụ thể. Tới cuối buổi, mình vẫn chưa giỏi. Nhưng ít nhất mình không còn mơ hồ một cách sang chảnh nữa.
Có những câu "tôi không biết" làm mình nhỏ đi trong mắt cái tôi, nhưng làm mình lớn lên trong năng lực thật.
Sự thành thật với lỗ hổng kiến thức không làm mình ngu hơn. Nó chỉ tước đi cái quyền được ảo tưởng. Mà đau nhất thường không phải là việc mình chưa biết, mà là việc mình không còn được giả vờ rằng mình đã biết.
Mình vẫn còn nhiều thứ không biết. Có ngày mình thấy chuyện đó đáng sợ. Có ngày mình thấy nó gần như buồn cười. Nhưng càng đi tiếp, mình càng tin rằng người đáng nể không phải người chưa bao giờ bí. Người đáng nể là người không biến cái bí của mình thành một màn trình diễn.
Mình muốn trở thành kiểu người đó. Một người có thể nói "mình chưa biết" mà không thấy mình sụp đổ. Một người không dùng sự tự tin để che sự lười học. Một người đủ bình tĩnh để bắt đầu từ câu hỏi nhỏ nhất.
Vì học thật thường bắt đầu rất xấu xí. Nó bắt đầu bằng mặt nóng lên, bằng lòng tự ái bị chạm, bằng cảm giác mình bé lại. Nhưng nếu mình chịu đứng yên ở chỗ bé đó đủ lâu, mình sẽ thấy một điều khá dịu dàng: không biết không phải là tội. Không chịu biết mình không biết mới là cái bẫy.